Efektywność energetyczna

Efektywność energetyczna to miara tego, ile energii potrzeba, aby osiągnąć określony efekt, czy to wytworzenie produktu, ogrzanie budynku, czy oświetlenie pomieszczenia. Im wyższa efektywność, tym mniej energii zużywa się do osiągnięcia tego samego rezultatu. Pojęcie dotyczy zarówno pojedynczych urządzeń i budynków, jak i całych procesów przemysłowych.

Efektywność energetyczna stała się istotnym elementem polityki gospodarczej po kryzysie naftowym w latach 70. XX wieku. Państwa zależne od importu ropy zaczęły wtedy szukać sposobów na ograniczenie zużycia paliw i zwiększenie bezpieczeństwa energetycznego. Dyrektywa (UE) 2023/1791 wprowadza zasadę „efektywność energetyczna przede wszystkim”, zgodnie z którą przy planowaniu i podejmowaniu decyzji dotyczących systemów energetycznych należy w pierwszej kolejności uwzględniać rozwiązania poprawiające efektywność energetyczną. Dla przedsiębiorstw efektywność energetyczna oznacza przede wszystkim niższe zużycie energii, niższe koszty i mniejsze emisje. W Polsce kwestie te reguluje ustawa z 20 maja 2016 r. o efektywności energetycznej.

Jak brzmi definicja efektywności energetycznej w polskiej ustawie?

Ustawa z dnia 20 maja 2016 r. o efektywności energetycznej definiuje ją jako stosunek uzyskanego efektu do ilości zużytej energii. Ważne jest przy tym, że pomiar odnosi się do typowych warunków użytkowania lub eksploatacji.

Dyrektywa (UE) 2023/1791 definiuje efektywność energetyczną szerzej niż polska ustawa. Obejmuje nie tylko urządzenia i instalacje, lecz także usługi i całe systemy energetyczne, odnosząc zużycie energii do uzyskanych wyników, towarów lub usług.

Polska ustawa i dyrektywa (UE) 2023/1791 mierzą efekt uzyskany z jednostki energii, a nie samą ilość zaoszczędzonej energii. Efektywność energetyczna zakładu rośnie zarówno wtedy, gdy zakład produkuje tyle samo przy mniejszym zużyciu energii, jak i wtedy, gdy przy tym samym zużyciu wytwarza więcej produktów.

Efektywność energetyczna a sprawność i oszczędzanie energii

Efektywność energetyczna, sprawność i oszczędzanie energii to trzy różne pojęcia, choć często używa się ich zamiennie. Sprawność odnosi się do fizycznej przemiany energii w urządzeniu, efektywność energetyczna mierzy efekt użytkowy uzyskany z określonej ilości energii, a oszczędzanie energii oznacza rezygnację z części usługi energetycznej.

Sprawność jest wielkością fizyczną i dotyczy pojedynczej maszyny lub instalacji. Efektywność energetyczna obejmuje także organizację procesu, izolację budynku i logistykę. Zakład wyposażony w urządzenia o wysokiej sprawności może mieć niską efektywność energetyczną, jeśli urządzenia pracują bez potrzeby albo ciepło ucieka przez nieszczelne przegrody.

Oszczędzanie energii polega na ograniczeniu jej zużycia przez rezygnację z części usługi, na przykład obniżeniu temperatury w pomieszczeniu. Poprawa efektywności energetycznej pozwala osiągnąć ten sam efekt przy mniejszym zużyciu energii, bez rezygnacji z komfortu czy wydajności. Przedsiębiorstwa zwykle łączą oba podejścia. Najpierw eliminują zbędne zużycie, a następnie modernizują procesy i urządzenia.

Czym jest efektywność energetyczna budynków?

Ministerstwo Rozwoju i Technologii określa efektywność energetyczną budynku jako stopień przygotowania budynku do komfortowego użytkowania zgodnie z przeznaczeniem przy możliwie najniższym zużyciu energii. Ocena efektywności energetycznej budynku obejmuje m.in. izolacyjność cieplną ścian, dachu i okien oraz sprawność instalacji, a wynik oceny zapisuje się w świadectwie charakterystyki energetycznej.

W Unii Europejskiej wymagania dla budynków określa dyrektywa (UE) 2024/1275 z dnia 24 kwietnia 2024 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (EPBD). Celem EPBD jest osiągnięcie bezemisyjnych zasobów budowlanych UE do 2050 r. Wdrożenie EPBD w Polsce wymaga nowelizacji ustawy o charakterystyce energetycznej budynków, przygotowywanej przez Ministerstwo Rozwoju i Technologii.

EPBD przewiduje świadectwa charakterystyki energetycznej ze skalą od A do G oraz projektowanie nowych budynków jako bezemisyjnych: publicznych od 1 stycznia 2028 r., a wszystkich od 1 stycznia 2030 r.

Efektywność energetyczna w regulacjach UE i prawie polskim

Efektywność energetyczną w Polsce kształtują dwie dyrektywy unijne i ustawa krajowa. Dyrektywy wyznaczają cele i zasady dla wszystkich państw członkowskich, a ustawa określa obowiązki przedsiębiorstw i system wsparcia. Najważniejsze akty prawne zestawia tabela poniżej.

Dyrektywa (UE) 2023/1791 zastąpiła dyrektywę 2012/27/UE i podniosła unijny cel. Według dyrektywy (UE) 2023/1791 zużycie energii w UE ma do 2030 r. spaść o 11,7% w porównaniu z prognozami z 2020 r. Cel dla zużycia energii końcowej jest wiążący na poziomie UE, a cel dla energii pierwotnej ma charakter orientacyjny.

Zasada „efektywność energetyczna przede wszystkim” z art. 3 dyrektywy (UE) 2023/1791 wymaga oceny rozwiązań w zakresie efektywności energetycznej przy decyzjach o planowaniu, politykach i inwestycjach powyżej 100 mln euro. Dla projektów infrastruktury transportowej próg w dyrektywie (UE) 2023/1791 wynosi 175 mln euro.

Ustawa z dnia 20 maja 2016 r. o efektywności energetycznej wprowadziła świadectwa efektywności energetycznej, zwane białymi certyfikatami, wydawane przez Prezesa URE. Ustawa nałożyła też na przedsiębiorców niebędących mikro-, małymi ani średnimi przedsiębiorcami obowiązek audytu energetycznego przedsiębiorstwa.

Termin wdrożenia dyrektywy (UE) 2023/1791 do prawa krajowego upłynął 11 października 2025 r. Rządowy projekt nowelizacji ustawy o efektywności energetycznej (UC77) przewiduje uzależnienie obowiązku audytu od zużycia energii, a nie od wielkości przedsiębiorstwa. Projekt zakłada próg 10 TJ średniego rocznego zużycia energii w ciągu ostatnich trzech lat dla obowiązku audytu oraz 85 TJ dla obowiązku wdrożenia certyfikowanego systemu zarządzania energią. Są to jednak rozwiązania projektowane, a nie obowiązujące obecnie na podstawie polskiej ustawy.

Efektywność energetyczna jest jednym z obszarów pakietu Fit for 55, przedstawionego przez Komisję Europejską w 2021 r. Pakiet Fit for 55 realizuje cele Europejskiego Zielonego Ładu obok regulacji dotyczących odnawialnych źródeł energii, handlu emisjami, budynków i transportu.

Efektywność energetyczna a gospodarka obiegu zamkniętego (GOZ)

Efektywność energetyczna i gospodarka obiegu zamkniętego (GOZ) mają wspólny cel: uzyskanie większej wartości z mniejszej ilości zasobów. Efektywność energetyczna dotyczy energii zużywanej w produkcji i użytkowaniu, a GOZ dotyczy materiałów, w których wytworzenie energia została już zainwestowana.

Wydobycie, przetworzenie i transport surowca pierwotnego wymagają energii. Naprawa, ponowne użycie i recykling utrzymują w obiegu materiał, na który energię już zużyto. Strategie gospodarki obiegu zamkniętego ograniczają więc zapotrzebowanie na energię także poza fabryką i budynkiem, w całym łańcuchu dostaw.

Odzysk energii i ciepła z procesów produkcyjnych łączy efektywność energetyczną z GOZ bezpośrednio. Strategia Odzysk wody, energii i ciepła w procesach produkcyjnych zakłada projektowanie procesów tak, aby woda, energia i ciepło krążyły w zakładzie w obiegu zamkniętym lub częściowo zamkniętym, np. przez wykorzystanie ciepła odpadowego z maszyn do ogrzewania biur.

Efektywność energetyczna służy też jako wskaźnik GOZ. Efektywność energetyczna, obok efektywności materiałowej i wodnej, należy do wskaźników efektywności surowcowej, które przedsiębiorstwa mogą raportować jako miarę postępów opisaną w strategii Strategiczny model wskaźników GOZ i raportowanie wg ESRS.

EPBD łączy efektywność energetyczną z GOZ w budownictwie. Obowiązek obliczania wskaźnika GWP w cyklu życia budynku obejmuje emisje z całego cyklu życia, w tym z materiałów, a nie tylko z energii zużywanej w eksploatacji. Metodą takiego rachunku jest ocena cyklu życia produktu (LCA).

Efektywność energetyczna bez zasad GOZ może utrwalać model linearny. Energooszczędne urządzenie, którego nie da się naprawić, szybciej staje się odpadem, a energia włożona w jego produkcję przepada. Ekoprojektowanie łączy efektywność energetyczną z trwałością i naprawialnością, co reguluje rozporządzenie ws. ekoprojektowania.

Czy wyższa efektywność energetyczna zawsze zmniejsza zużycie energii?

Wyższa efektywność energetyczna nie zawsze zmniejsza całkowite zużycie energii. Brytyjski ekonomista William Stanley Jevons opisał w 1865 r. w książce „The Coal Question”, że wydajniejsze maszyny parowe obniżyły koszt energii mechanicznej i zwiększyły zapotrzebowanie na węgiel w Wielkiej Brytanii. Zjawisko nazywa się paradoksem Jevonsa.

Paradoks Jevonsa jest skrajną postacią efektu odbicia (rebound effect). Bezpośredni efekt odbicia polega na zwiększeniu korzystania z tańszej usługi. Pośredni efekt odbicia występuje, gdy zaoszczędzone środki są wydawane na inne dobra i usługi wymagające energii. Efekt odbicia może również występować na poziomie całej gospodarki, gdy wzrost efektywności prowadzi do zwiększenia aktywności w sektorach energochłonnych.

Z punktu widzenia gospodarki obiegu zamkniętego oznacza to, że poprawę efektywności energetycznej warto uzupełniać działaniami ograniczającymi zapotrzebowanie na nowe produkty. Dłuższe użytkowanie, naprawa i gospodarka współdzielenia mogą ograniczać liczbę wytwarzanych produktów, a tym samym zmniejszać energię potrzebną do ich produkcji.

Przykłady zastosowania

Odzysk energii z odpadów produkcyjnych – VELUX

Grupa VELUX w zakładzie w Namysłowie wytwarza ciepło z wiórów i zrębków drewnianych z produkcji okien w instalacji bio-boilerów. Według firmy instalacja wykorzystuje do 99% pozostałości drewna, zmniejsza zużycie gazu ziemnego o 80% i ogranicza emisję CO2 o około 2500 ton rocznie. Szczegóły: VELUX – energia z odpadów produkcyjnych.

Audyt energetyczny przedsiębiorstwa

Ustawa z dnia 20 maja 2016 r. o efektywności energetycznej zobowiązuje dużych przedsiębiorców do audytu energetycznego przedsiębiorstwa. Z obowiązku zwolnieni są przedsiębiorcy z systemem zarządzania energią lub z systemem EMAS. Projekt nowelizacji UC77 rozszerza obowiązek na firmy zużywające ponad 10 TJ energii rocznie.

Świadectwa charakterystyki energetycznej budynków

Dyrektywa (UE) 2024/1275 (EPBD) przewiduje nowy wzór świadectwa charakterystyki energetycznej z klasami od A do G. Klasa A oznacza budynek bezemisyjny, a klasa A+ jest klasą opcjonalną, którą może wprowadzić państwo członkowskie. Świadectwo charakterystyki energetycznej ma znaczenie przy sprzedaży, najmie i finansowaniu nieruchomości.

Duże inwestycje w sektorze energetycznym i pozaenergetycznym

Zasada „efektywność energetyczna przede wszystkim” z dyrektywy (UE) 2023/1791 ma zastosowanie m.in. do dużych inwestycji o wartości powyżej 100 mln euro, a w przypadku projektów infrastruktury transportowej – powyżej 175 mln euro. Obejmuje również sektory wpływające na zużycie energii, m.in. budownictwo, transport, gospodarkę wodną, ICT i rolnictwo. W ramach odpowiednich procesów decyzyjnych należy oceniać, czy rozwiązania poprawiające efektywność energetyczną mogą stanowić alternatywę lub uzupełnienie planowanej inwestycji.