Przejście z modelu linearnego na cyrkularny

Od jednorazowości do ponownego obiegu – droga ku gospodarce cyrkularnej

Model linearny

Współczesna gospodarka w dużej mierze opiera się na liniowym modelu wykorzystania surowców. Polega on na tym, że wydobywamy zasoby naturalne, przetwarzamy je, wytwarzamy z nich potrzebne nam produkty, a po okresie użytkowania – zamiast ponownie wprowadzić je do obiegu – utylizujemy, niszczymy lub wyrzucamy na wysypiska.

Diagram modelu liniowego

Model cyrkularny

Celem gospodarki o obiegu zamkniętym jest utrzymanie surowców w obiegu jak najdłużej, tak aby odpady stawały się nowymi zasobami. Dąży się do tego, by na każdym etapie łańcucha wartości — od projektowania, przez zakupy, produkcję, transport i dystrybucję, aż po zakończenie cyklu życia produktu — materiały były ponownie wykorzystywane i zachowywały swoją wartość.

Diagram modelu cyrkularnego

Dlaczego GOZ jest ważny?

Słownik pojęć Baza wiedzy

Postępujące zmiany klimatu

Lata 2015–2024 były najcieplejszą dekadą w historii pomiarów. W roku 2024 średnia globalna temperatura była o 1,55 °C wyższa niż w okresie przedindustrialnym. Obecnie Ziemia ociepla się w tempie około 0,25 °C na dekadę. Główną przyczyną tego zjawiska jest działalność człowieka – przede wszystkim emisja dwutlenku węgla ze spalania paliw kopalnych, a także emisje innych gazów cieplarnianych, takich jak metan czy podtlenek azotu. Substancje te działają jak dach szklarni: przepuszczają promieniowanie słoneczne, ale zatrzymują część ciepła w atmosferze, co prowadzi do globalnego ocieplenia.

Wzrost temperatury o 2 °C względem okresu przedindustrialnego oznaczałby poważne zagrożenia dla środowiska, zdrowia i jakości życia ludzi. Niesie to ze sobą ryzyko wystąpienia niebezpiecznych, a nawet katastrofalnych zmian w globalnym ekosystemie. Już dziś obserwujemy ich pierwsze skutki, m.in.:

  • coraz częstsze fale upałów, susze i pożary,
  • przyspieszone zmiany w środowisku naturalnym, które sprawiają, że wiele gatunków roślin i zwierząt nie nadąża z adaptacją,
  • pogarszającą się dostępność i jakość wody słodkiej,
  • podnoszenie się poziomu mórz,
  • wzrost temperatury powierzchni oceanów, ich zakwaszanie oraz zmiany w cyrkulacji prądów morskich i kierunków wiatrów.

Czytaj więcej na temat przyczyn i skutków zmian klimatu.

Obecny model rozwoju gospodarczego oparty na zużyciu nieodnawialnych zasobów

Wzrost gospodarczy (mierzony wskaźnikiem PKB) wciąż silnie wiąże się z rosnącym zużyciem materiałów oraz emisją gazów cieplarnianych.

Gospodarka o obiegu zamkniętym (GOZ) to ambitna koncepcja transformacji całego systemu produkcji i konsumpcji w taki sposób, by wyeliminować pojęcie odpadu, a docelowo także ograniczyć konieczność wydobywania surowców nieodnawialnych. Jej celem jest zerwanie zależności (ang. decoupling) między wzrostem gospodarczym a wykorzystaniem zasobów naturalnych, co stanowi warunek dalszego funkcjonowania naszej planety. Nie mamy planety B.

GOZ jest również kluczowym narzędziem w walce z kryzysem klimatycznym. Przekształca model gospodarczy, który doprowadził do obecnych zagrożeń, umożliwiając znaczną redukcję emisji gazów cieplarnianych – przede wszystkim poprzez ograniczenie wydobycia i przetwarzania surowców kopalnych oraz zmniejszenie ilości odpadów wymagających zagospodarowania.

Wzrost gospodarczy (wskaźnik – produkt krajowy brutto, PKB) powiązany jest z rosnącym zużyciem materiałów i emisją gazów cieplarnianych.

Zużywamy zbyt dużo zasobów i generujemy zbyt dużo odpadów

Wykres śladu ekologicznego
data.footprintnetwork.org
Wykres śladu ekologicznego - pełnoekranowy podgląd

Ślad ekologiczny

Ślad ekologiczny (ecological footprint) to wskaźnik pokazujący, ile zasobów naturalnych Ziemi zużywa ludzkość na potrzeby swojej działalności.

 

Obrazuje on, jak dużej powierzchni lądowej i morskiej potrzeba, aby zaspokoić nasze zapotrzebowanie na żywność, energię, surowce i przestrzeń do życia, a także aby wchłonąć wytwarzane przez nas odpady.

 

Jeśli ślad ekologiczny populacji przekracza biopojemność danego regionu, powstaje deficyt ekologiczny – czyli sytuacja, w której środowisko nie jest w stanie odnowić zasobów ani wchłonąć wytworzonych odpadów w takim tempie, w jakim są one produkowane.

Ślad ekologiczny można obliczać dla:

  • jednostki – sumując ilość zużywanych przez nią zasobów i porównując je z dostępną powierzchnią produkcyjną (lądową i morską),
  • grupy ludzi – np. miasta czy państwa, gdzie ślad jest sumą wszystkich mieszkańców,
  • konkretnych działań i produktów – np. produkcji żywności czy odzieży.

Aby ludzkość funkcjonowała w granicach możliwości planety, średni ślad ekologiczny na osobę nie powinien przekraczać poziomu 1,6 globalnego hektara – czyli tyle biopojemności przypada dziś na jednego mieszkańca Ziemi.

Dla porównania, ślad ekologiczny równy 6,4 gha oznacza, że dana osoba:

  • zużywa czterokrotnie więcej zasobów, niż Ziemia jest w stanie odtworzyć,
  • generuje czterokrotnie więcej odpadów, niż planeta może naturalnie zaabsorbować.
Dowiedz się więcej

Dlaczego to ważne dla biznesu?

Dlaczego gospodarka o obiegu zamkniętym jest ważna dla biznesu?

W dobie rosnących kosztów surowców, coraz bardziej restrykcyjnych regulacji oraz nasilających się skutków zmian klimatu, tradycyjny, liniowy model gospodarki („weź – zużyj – wyrzuć”) staje się nie tylko nieefektywny, ale także coraz droższy. Dla biznesu oznacza to większe ryzyka finansowe, reputacyjne i operacyjne. Rozwiązaniem jest gospodarka o obiegu zamkniętym.

Dowiedz się więcej

Transformacja GOZ dla firm

Prawdziwa transformacja w kierunku GOZ wymaga od przedsiębiorstw działań w ramach własnych modeli biznesowych.

Akademia GOZ

Odkryj praktyczne rozwiązania, które pomogą Twojej firmie oszczędzać zasoby, obniżać koszty i działać zgodnie z najnowszymi regulacjami.

GOZ w Polsce

Nowy cyrkularny model gospodarczy potrzebuje nowych wskaźników gospodarczych, zarówno krajowych, jak i biznesowych. Zostały one stworzone w ostatnich latach i zaczynają być wykorzystywane do monitorowania postępów i planowania działań. Monitorowanie gospodarki obiegu zamkniętego jest wyzwaniem z uwagi na złożoność idei GOZ. Najczęściej stosuje się więc zestaw wskaźników i bada różne aspekty GOZ, takie jak wykorzystywanie materiałów z recyklingu czy produkcja odpadów.

Jednym ze wskaźników do mierzenia cyrkularności jest Wskaźnik Cyrkularności Świata (GCM – Global Circularity Metric), który został stworzony przez ekspertów Global Data Alliance w 2018 roku.  Opiera się on na badaniu globalnych przepływów materiałowych. To benchmark dla wskaźników GOZ. Jego wynik prezentowany jest dorocznie na Światowym Forum Ekonomicznym. Według raportu Circular Gap Report na 2025r. świat jest dziś cyrkularny tylko w 6.9%, a jego wynik jest z roku na rok gorszy.

Zaś według danych z Eurostatu wskaźnik powtórnego wykorzystania materiałów dla Polski w 2023r. wynosił 11,8%.

Jeżeli chcesz poznać inne wskaźniki GOZ kliknij przycisk

Czytaj więcej

Wskaźniki GOZ

Powtórne wykorzystanie materiałów w Polsce 2010-2023

Regulacje GOZ

Model gospodarki obiegu zamkniętego

Gospodarka o obiegu zamkniętym (GOZ) jest wpisana w strategie rozwojowe na poziomie globalnym, unijnym i krajowym.

Na szczeblu międzynarodowym wszystkie państwa ONZ przyjęły Agendę 2030 z 17 Celami Zrównoważonego Rozwoju. Kluczowy dla GOZ jest Cel 12 – odpowiedzialna konsumpcja i produkcja, ale także cele dotyczące innowacji, ochrony klimatu czy ograniczania zanieczyszczeń.

Unia Europejska od 2015 r. realizuje własny plan działań dla GOZ, a od 2020 r. – jego rozszerzoną wersję w ramach Europejskiego Zielonego Ładu. Celem jest neutralność klimatyczna i efektywne wykorzystanie zasobów do 2050 r.

W Polsce w 2019 r. rząd przyjął Mapę drogową transformacji w kierunku GOZ, która wpisuje się w unijną i globalną strategię.

Dowiedz się więcej